Kontrakt sportowy może przybrać różne formy i każda z nich rodzi inne konsekwencje w zakresie składek ZUS. Umowa o pracę, kontrakt cywilny czy własna działalność zawodnika – wszystko to decyduje o rodzaju ubezpieczeń społecznych i zdrowotnych. Warto wiedzieć, kiedy obowiązek jest nieunikniony, co wchodzi do podstawy wymiaru składek, a także jak wygląda sytuacja przy nagrodach, stypendiach czy w przypadku młodych sportowców.
Jakie kontrakty sportowe liczą się do ZUS?
Sportowcy mogą być związani z klubem lub organizacją sportową różnymi umowami — umowa o pracę, umowa zlecenia/świadczenia usług, kontrakt o profesjonalne uprawianie sportu (często jako umowa cywilnoprawna) albo prowadzić działalność gospodarczą. Każda z tych form może rodzić inny tytuł do ubezpieczeń w ZUS — inaczej będzie ze stosunkiem pracy, inaczej z umową cywilną, inaczej z działalnością gospodarczą. Ważne jest, jakie obowiązki i prawa wynikają z umowy, na przykład czy umowa cywilna ma cechy zależności (czy wykonywanie jest kontrolowane przez klub, na stałe, z grafikiem) — to wpływa na to, czy będzie istniał tytuł do ubezpieczenia społecznego.
Kontrakt sportowy — jeśli jest sformułowany jako umowa o profesjonalne uprawianie sportu — często ma charakter umowy zlecenia czy świadczenia usług, a nie stosunku pracy. W orzecznictwie wielokrotnie pojawia się, że kontrakt taki, mimo że może zawierać elementy obowiązków klubowych, regulaminów i dyscypliny, nie staje się umową o pracę, jeśli strony umowy wyraźnie go nie określą jako taki, i jeśli nie spełnione są ustawowe przesłanki. Kontrakt cywilnoprawny rodzi obowiązek ubezpieczeń, gdy spełnione są warunki ustawowe dla umów zlecenia lub działalności wykonywanej osobiście.
Kiedy sportowiec podlega ubezpieczeniom społecznym?
Sportowiec podlega ubezpieczeniom społecznych (emerytalnym, rentowym, chorobowym, wypadkowym) w zależności od formy zatrudnienia i statusu — np. zawodnik profesjonalny, amator, uczeń, student — oraz w zależności od tego, czy ma inny tytuł do ubezpieczeń. Umowa o pracę niemal zawsze wiąże się z obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym — pracownik jest zgłaszany przez pracodawcę, składki są odprowadzane.
W przypadku umowy zlecenia lub kontraktu sportowego w formie świadczenia usług — obowiązek istnieje, jeśli umowa spełnia je jako tytuł do ubezpieczeń społecznych według ustawy, nie są one automatycznie wyłączone. Dodatkowo, stypendia sportowe — jeśli sportowiec nie ma innego tytułu ubezpieczeń społecznych — mogą rodzić taką potrzebę: gdy sportowiec pobiera stypendium, nie jest studentem/uczniem lub studiuje – zależy od tego, czy ma inny tytuł, jeśli nie, stypendium może stanowić tytuł do ubezpieczeń społecznych.
Co się dzieje gdy sportowiec ma kilka tytułów do ZUS?
Często sportowiec może mieć więcej niż jeden tytuł do ubezpieczeń – np. być zatrudniony na umowę o pracę, a jednocześnie mieć zawarty kontrakt sportowy (np. umowę zlecenia lub umowę o świadczenie usług sportowych), otrzymywać stypendium, albo prowadzić działalność gospodarczą. W takich przypadkach prawo przewiduje reguły pierwszeństwa i rozstrzygania, który tytuł dominuje — czyli z którego tytułu odprowadza się składki społeczne.
Prawo wskazuje, że stosunek pracy zazwyczaj ma pierwszeństwo nad umowami cywilnymi i stypendiami sportowymi. Jeśli sportowiec jest zatrudniony na umowę o pracę, to nawet jeśli otrzymuje stypendium sportowe lub zawarł kontrakt sportowy, to umowa o pracę będzie głównym tytułem ubezpieczenia społecznego i pełni tę rolę dla składek. Stypendium sportowe w takim przypadku ma charakter subsydiarny — nie będzie stanowiło oddzielnej podstawy, jeśli umowa o pracę pokrywa wymagania ustawowe.
Jak liczy się podstawę składek z kontraktu sportowego?
Podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne ze tytułu kontraktu sportowego stanowi przychód zawodnika z tego kontraktu, rozumiany zgodnie z przepisami o podatku dochodowym. Chodzi o wszystkie kwoty wynikające z umowy – wynagrodzenie stałe, premie, dodatki akcydensowe – jeśli umowa jest tytułem do ubezpieczeń społecznych. W przypadku umów cywilnych (np. umowy zlecenia) podstawą jest przychód ustalony kwotowo lub w innej formie świadczenia, nie niższy jednak od minimalnej podstawy, jeżeli przepisy takie przewidują.
Prawo przewiduje też granice i ograniczenia: np. dolna granica — minimalna podstawa wymiaru składek, którą musi osiągać przychód (np. przy umowie zlecenia, gdy przypada ona w miesiącu). Ponadto istnieje limit górny rocznej podstawy wymiaru składek emerytalnych i rentowych – jeżeli przychody przekraczają pewną wartość, składki są naliczane tylko do tej maksymalnej podstawy.
Czy premie i nagrody sportowe są oskładkowane?
Nagrody za wyniki sportowe często budzą niejasności – w wielu przypadkach nie podlegają oskładkowaniu jako składki społeczne, jeśli są wypłacane przez kluby lub związki sportowe i spełniają kryteria określone w przepisach. Są jednak wyjątki: jeśli nagroda jest częścią przychodu z umowy, albo jeśli umowa przewiduje, że ta nagroda jest świadczeniem związanym z obowiązkami wynikającymi z kontraktu (np. osiągnięcie określonych wyników), to może być włączona do podstawy składek.
Rodzaje nagród i premie, które mogą być wyłączone z oskładkowania, to m.in.:
- nagrody za osiągnięcia sportowe wypłacane jako stypendia lub jako nagrody dodatkowe, z jasno określonymi kryteriami,
- świadczenia wypłacane przez podmioty sportowe, które są definiowane ustawowo jako zwolnione z oskładkowania w rozporządzeniu.
Z drugiej strony premię, dodatki czy nagrodę — nawet jeśli są „sportowe” — jeśli są częścią przychodu wynikającego z umowy (np. zlecenie, umowa cywilnoprawna) i nie są objęte konkretnym zwolnieniem, to należy włączyć je do podstawy wymiaru składek społecznych.
Stypendium sportowe a składki społeczne i zdrowotne
Stypendium sportowe wiąże się z obowiązkami ubezpieczeniowymi, ale tylko w określonych sytuacjach. Osoba pobierająca stypendium sportowe po ukończeniu 15 roku życia, jeśli nie ma innego tytułu do ubezpieczeń społecznych, może podlegać obowiązkowi ubezpieczenia emerytalnego, rentowego, wypadkowego i zdrowotnego. Jeżeli jednak ma już tytuł do ubezpieczenia (np. umowę o pracę), stypendium często nie staje się odrębnym tytułem dla składek społecznych, choć może być podstawą dla ubezpieczenia zdrowotnego jeżeli ustawodawstwo to przewiduje.
W przypadku ubezpieczenia zdrowotnego stypendysta jest objęty ochroną, jeśli: ukończył 15 lat, nie podlega zdrowotnemu ubezpieczeniu z innego tytułu, oraz stypendium jest wypłacane przez organ, który ma taką rolę. Podstawa składki zdrowotnej to często kwota stypendium po odliczeniu składek emerytalnych i rentowych finansowanych przez stypendystę, o ile te są potrącane. W niektórych sytuacjach stypendium sportowe nie jest podstawą składek społecznych, ale prawo zdrowotne wymaga, by taka osoba była ubezpieczona zdrowotnie lub przynajmniej miała prawo do świadczeń zdrowotnych.
Składka zdrowotna w kontrakcie sportowym
Sportowiec będący stroną kontraktu sportowego podlega ubezpieczeniu zdrowotnemu, jeśli nie ma innego tytułu do ubezpieczenia zdrowotnego. W przypadku kontraktu jako umowy cywilnej, zlecenia lub świadczenia usług, jeśli umowa spełnia ustawowe warunki tytułu do ubezpieczeń społecznych, to składka zdrowotna powinna być naliczana od podstawy wymiaru (często przychodu z kontraktu), podobnie jak przy innych ubezpieczeniach. To oznacza, że klub lub podmiot płacący kontrakt jako płatnik musi pobrać i odprowadzić tę składkę zgodnie z obowiązującymi stawkami.
W przypadku stypendium sportowego osoba po ukończeniu 15. roku życia jeśli nie podlega zdrowotnemu ubezpieczeniu z innego tytułu, musi być objęta ubezpieczeniem zdrowotnym, a podmiot wypłacający stypendium pełni funkcję płatnika tej składki. Podstawa zdrowotna obliczana jest często jako kwota stypendium pomniejszona o potrącone składki społeczne (emerytalne, rentowe) finansowane przez stypendystę. Jeżeli natomiast osoba ma już zdrowotną ochronę z innego tytułu (np. umowa o pracę), składka zdrowotna z kontraktu może być zbędna — zależy to od konkretnych tytułów i regulacji.
Jakie obowiązki wobec ZUS ma klub sportowy
Klub sportowy, jeśli zawiera kontrakty sportowe lub inne umowy z zawodnikami i jest zobowiązany do odprowadzania składek ZUS, ma szereg obowiązków formalnych i praktycznych. Do najważniejszych należą: rejestracja jako płatnik składek, zgłoszenie zawodników do ubezpieczeń (właściwe kategorie — emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe, zdrowotne), prowadzenie dokumentacji papierowej, obliczanie podstawy wymiaru składek we wszystkich tytułach, terminowe odprowadzanie składek do ZUS, korekty w razie zmian kontraktu.
Klub musi także spełniać obowiązki dodatkowe: od 1 stycznia 2023 roku każdy płatnik składek — w tym klub sportowy będący nim — ma obowiązek posiadania konta na Platformie Usług Elektronicznych (PUE ZUS), co umożliwia m.in. elektroniczne składanie deklaracji, kontrolę salda, zgłoszeń, rozliczeń. Ponadto klub może ponosić odpowiedzialność za zaległości składkowe — jeżeli nie odprowadzi składek, mogą narastać kary, odsetki, a także składniki konsekwencji prawnych, włącznie z kontrolami i decyzjami wymiarowymi ze strony ZUS.
Co z ZUS gdy sportowiec prowadzi działalność gospodarczą?
Jeśli sportowiec prowadzi działalność gospodarczą, to może to być samodzielny tytuł do ubezpieczeń społecznych i zdrowotnego. Wówczas składki ZUS są odprowadzane na zasadach przewidzianych dla osób prowadzących działalność — często z minimalną podstawą wymiaru (np. określoną kwotą, minimalnym wynagrodzeniem) albo proporcjonalnie do faktycznych dochodów, zależnie od formy opodatkowania i przepisów ustawowych obowiązujących danego roku.
Działalność gospodarcza sportowca może skomplikować sytuację, jeśli jednocześnie posiada inne tytuły ubezpieczeniowe (np. kontrakt sportowy jako umowa cywilna, umowę o pracę lub stypendium). W takich sytuacjach osoba prowadząca działalność musi zadbać, żeby nie płacić składek dublowanych — znać przepisy dotyczące pierwszeństwa tytułów oraz wiedzieć, czy i kiedy można złożyć dokumenty lub wystąpić o wyłączenie pewnych składek.